Trichotillomania – przyczyny. Jak przestać wyrywać włosy?

Trichotillomania jest klasyfikowana przez badaczy jako zaburzenie psychiczne, które charakteryzuje się niekontrolowanym i przymusowym wyrywaniem własnych włosów. Osoby cierpiące na trichotillomanię wyrywają je z różnych części ciała, przede wszystkim skóry głowy, ale również z brwi czy okolic intymnych. Dowiedz się, jakie są konsekwencje schorzenia? Jak przebiega diagnostyka i leczenie trichotillomanii?

Trichotillomania (TTM) to zaburzenie psychodermatologiczne, objawiające się niekontrolowanym wyrywaniem własnych włosów z różnych części ciała. Początkowo klasyfikacja amerykańska (DSM-5) określała przypadłość jako zaburzenie kontroli impulsów, obecnie zaś międzynarodowa klasyfikacja chorób (ICD-11) kategoryzuje ją jako zaburzenie obsesyjno-kompulsywne i pokrewne. Szacuje się, że trichotillomania dotyka ok. 1–3% populacji. Najczęściej dotyczy skóry głowy, brwi, rzęs, ale również innych owłosionych części ciała, takich jak broda czy okolice łonowe. Pacjenci cierpiący na trichotillomanię odczuwają cechujący się niemożnością powstrzymania przymus wyrywania włosów, a po wykonaniu tej czynności czują krótkotrwałą ulgę i spadek napięcia. Do nasilenia objawów dochodzi przy kolejnym wzroście napięcia – na przykład w sytuacji stresowej – wtedy potrzeba wyrywania sobie włosów pojawia się ponownie. Schorzenie skutkuje poważnymi konsekwencjami zdrowotnymi i emocjonalnymi, ponieważ coraz większe ubytki owłosienia są przyczyną wzrostu napięcia i napędzają tzw. mechanizm błędnego koła. Często u podłoża problemu leży również silny stres, stany lękowe, perfekcjonizm lub trudności w radzeniu sobie z emocjami, co sprawia, że codzienne funkcjonowanie społeczne i zawodowe pacjenta staje się niezwykle trudne.

Objawy trichotillomanii i rozpoznanie schorzenia

Głównym objawem trichotillomanii jest niekontrolowane wyrywanie włosów z głowy lub innej części ciała. W dłuższej perspektywie prowadzi do widocznych ubytków w owłosieniu (najczęściej na skórze głowy) oraz może wpływać na wystąpienie poważnych konsekwencji zdrowotnych – zwłaszcza jeśli jest połączona z trichofagią (zjadaniem włosów), co w skrajnych przypadkach grozi powstawaniem trichobezoarów w żołądku i koniecznością interwencji chirurgicznej. U pacjentów z TTM najczęściej obserwuje się:

• nieregularne, pozbawione włosów obszary na owłosionej skórze głowy lub w innych częściach ciała o poszarpanym obrysie,
• wyraźnie przerzedzone brwi, brakujące rzęsy lub wyrywający się zarost u mężczyzn,
• włosy o różnej długości w obrębie ognisk przerzedzenia, wynikające z ciągłego wyrywania i ponownego odrastania włosów,
• obecność tzw. włosów kikutowych, które stawiają opór podczas szczotkowania lub czesania.

Osoby z trichotillomanią mogą:

• wyrywać włosy automatycznie, nie zdając sobie z tego sprawy podczas monotonnych czynności takich jak oglądanie telewizji, praca przy komputerze czy czytanie książki, lub świadomie w celu rozładowania nagromadzonego napięcia,
• odczuwać silne uczucie ulgi lub chwilowej przyjemności bezpośrednio po wyrwaniu pasma włosów,
• odczuwać ogromną frustrację, wstyd, poczucie winy i zażenowanie z powodu widocznych ubytków, co prowadzi do unikania spotkań towarzyskich i izolacji,
• stosować techniki maskujące, takie jak specjalne uczesania, chusty, nakrycia głowy, mikrowłókna czy makijaż permanentny brwi,
• mieć współwystępujące inne powtarzalne zachowania skupione na ciele (BFRB), takie jak obgryzanie paznokci (onychofagia) czy skubanie skórków.

Problem kompulsywnego wyrywania włosów łatwiej zauważyć, jeśli dotyczy włosów z głowy lub widocznych części twarzy, np. z brody. W przypadku gdy jest to wyrywanie włosów z mniej widocznych części ciała, niepokojące symptomy mogą być ukrywane przez lata. Charakter i nasilenie objawów trichotillomanii mogą się mocno różnić w zależności od osoby, natomiast wspólną cechą jest to, że chory wyrywa włosy w sposób impulsywny, nawracający i patologiczny, tracąc nad tym pełną kontrolę.

Przyczyny i podłoże psychodermatologiczne

Przyczyny trichotillomanii są złożone, wielowymiarowe i wciąż intensywnie badane przez specjalistów z zakresu psychiatrii oraz dermatologii. Do najważniejszych czynników zalicza się m.in.:

• czynniki genetyczne i neurobiologiczne – predyspozycje do zaburzeń kontroli impulsów mogą być dziedziczone w rodzinach, a badania wskazują na powiązania z nieprawidłowościami w obrębie układu dopaminergicznego i serotoninergicznego,
• zmiany chemiczne w mózgu – dysfunkcje w neuroprzekaźnikach, takich jak serotonina oraz glutaminian, mogą bezpośrednio wpływać na wystąpienie zaburzeń psychicznych i brak zdolności do zahamowania destrukcyjnego odruchu,
• zaburzenia lękowe, depresję oraz chroniczny stres – trichotillomania bardzo często współwystępuje z innymi problemami o podłożu psychicznym, stanowiąc nieprawidłowy mechanizm autoterapii i rozładowywania napięcia emocjonalnego,
• stres i traumatyczne wydarzenia życiowe – nagłe kryzysy, żałoba, presja w pracy lub szkole mogą drastycznie wywoływać nasilenie objawów i prowadzić do nawrotu przymusu wyrywania włosów jako formy ucieczki od trudnych emocji.

Choroba wyrywania włosów może dotknąć osoby w absolutnie każdym wieku, jednak statystyki medyczne pokazują wyraźny szczyt zachorowań w okresie wczesnej adolescencji. Trichotillomania u dzieci i nastolatków może pojawić się nagle – zwykle między 9. a 13. rokiem życia – dotykając zarówno dziewcząt, jak i chłopców (choć u dorosłych wyraźnie dominuje odsetek pacjentek płci żeńskiej). Niezależnie od wieku pacjenta i stopnia zaawansowania problemu, aby przerwać błędne koło choroby, konieczna jest szybka wizyta u doświadczonego multidyscyplinarnego zespołu specjalistów.

Diagnostyka kliniczna i trichoskopia

Problem wyrywania sobie włosów wiąże się z dużym obciążeniem psychicznym, dlatego pacjenci rzadko zgłaszają się po pomoc od razu. Najczęściej decydują się na wizytę u specjalisty dopiero wtedy, gdy próby samodzielnego rzucenia nawyku zawiodły, a na skórze widoczne są trwałe, szpecące ubytki w owłosieniu. Profesjonalna diagnostyka trichotillomanii opiera się na:

• szczegółowym wywiadzie medycznym i psychiatrycznym – lekarz pyta o dokładne nawyki wyrywania włosów, czas trwania epizodów, sytuacje wyzwalające, poziom stresu oraz współistniejące emocje,
• dokładnym badaniu dermatologicznym – ocena skóry głowy, brwi i innych miejsc w celu wykluczenia innych podłoży wypadania włosów, takich jak łysienie plackowate, łysienie bliznowaciejące, grzybica czy infekcje bakteryjne,
• trichoskopii (badaniu w powiększeniu) – zaawansowanym, bezinwazyjnym badaniu skóry głowy i mieszków włosowych za pomocą trichoskopu, które uwidacznia charakterystyczne dla trichotillomanii ułamane włosy tuż przy skórze, puste ujścia mieszków oraz brak cech miniaturyzacji typowych dla łysienia androgenowego,
• wielokierunkowej ocenie psychologicznej – głębokim zrozumieniu podłoża psychicznego zaburzenia, stopnia lęku oraz ewentualnych zaburzeń współistniejących, co pozwala zaplanować skuteczną psychoterapię.

Leczenie trichotillomanii

Leczenie trichotillomanii stanowi duże wyzwanie terapeutyczne i wymaga bezwzględnie holistycznego, interdyscyplinarnego podejścia łączącego psychiatrię, psychoterapię oraz opiekę trychologiczną. Obecnie stosowane są sprawdzone i nowoczesne metody terapii, do których należą przede wszystkim:

• terapia poznawczo-behawioralna (CBT) – ze szczególnym uwzględnieniem techniki znanej jako trening odwracania nawyków (HRT – Habit Reversal Training). Metoda ta uczy pacjenta precyzyjnego rozpoznawania wewnętrznego impulsu i sytuacji wyzwalających oraz wprowadza bezpieczne zachowania konkurencyjne (np. zaciśnięcie pięści, użycie piłeczki antystresowej) zamiast dotykania i wyrywania włosów,
• farmakoterapia celowana – stosowana jako skuteczne uzupełnienie psychoterapii w celu wyciszenia lęku i ustabilizowania neuroprzekaźników (lekarze psychiatrii najczęściej sięgają po wybrane leki z grupy SSRI, TLPD, a także N-acetylocysteinę regulującą poziom glutaminianu, bupropion czy naltrekson). Pamiętaj, że farmakoterapia powinny być zawsze wdrażana i monitorowana ściśle przez lekarza psychiatrę po indywidualnej konsultacji medycznej.

W wielu przypadkach przewlekłej trichotillomanii dochodzi do trwałego uszkodzenia lub zwłóknienia mieszków włosowych, przez co włosy w miejscach wyrywanych przestają naturalnie odrastać. Kiedy faza ostra i psychiczna choroba zostają w pełni opanowane pod okiem psychoterapeuty i psychiatry, a pacjent odzyskuje pełną kontrolę nad swoim zachowaniem, pojawia się naturalna potrzeba estetycznej odbudowy utraconej gęstości fryzury. W takich sytuacjach kluczowe staje się leczenie gabinetowe. Gdy na skórze powstały trwałe wyłysienia, a mieszki uległy nieodwracalnemu zniszczeniu, jedynym skutecznym sposobem na odzyskanie dawnego wyglądu jest profesjonalny zabieg chirurgiczny.

Zabieg ten polega na precyzyjnym, bezpiecznym pobraniu zdrowych jednostek mieszkowych z bezpiecznej strefy dawczej pacjenta i ich mikrokirurgicznym wszczepieniu w obszary objęte ubytkami po trichotillomanii. Metoda FUE gwarantuje brak widocznych linijnych blizn oraz naturalny, estetyczny rezultat. Z kolei w okresach remisji, gdy mieszki włosowe zachowały swoją żywotność i wymagają jedynie silnej stymulacji do odrostu, doskonałe rezultaty przynoszą zaawansowane procedury gabinetowe poprawiające mikrokrążenie i odżywienie skóry głowy. Do najskuteczniejszych metod zalicza się mezoterapię igłową skóry głowy, intensywnie regenerujący zabieg z osoczem bogatopłytkowym (PRP), nowoczesne stymulatory tkankowe oraz celowaną terapię peptydową.