Prolaktyna a wypadanie włosów i łysienie androgenowe. Ukryty związek, o którym rzadko się mówi

Zaburzenia gospodarki hormonalnej stanowią jedną z najczęściej diagnozowanych przyczyn przewlekłego i postępującego przerzedzania się fryzury. O ile wpływ androgenów, takich jak dihydrotestosteron, czy hormonów tarczycy jest w trychologii powszechnie znany, o tyle rola prolaktyny (PRL) wciąż budzi liczne pytania pacjentów. Często interpretuje się ją jako ukryty czynnik sprawczy łysienia androgenowego lub telogenowego. W praktyce klinicznej w PT CLINIC w Warszawie do relacji na linii prolaktyna a wypadanie włosów podchodzimy z dużą precyzją diagnostyczną, odróżniając wyizolowane wyniki laboratoryjne od faktycznych mechanizmów uszkadzających struktury mieszkowe. W codziennej pracy gabinetowej nierzadko obserwujemy pacjentów z łagodnie podwyższonym poziomem tego hormonu wywołanym stresem lub farmakoterapią, u których rzeczywistą przyczyną problemów z włosami okazują się zupełnie inne czynniki.

Jak prolaktyna działa na mieszek włosowy? Mechanizmy biologiczne

Przełom w rozumieniu wpływu peptydów przysadkowych na owłosienie przyniosły badania z zakresu biologii skóry, prowadzone m.in. przez zespół prof. K. Pausa i dr N. Foitzik. Wykazano w nich jednoznacznie, że ludzki mieszek włosowy jest nie tylko tkanką docelową dla prolaktyny, ale również autonomicznym organem zdolnym do jej lokalnej syntezy. Receptory dla prolaktyny (PRL-R) zlokalizowano bezpośrednio w komórkach pochewki zewnętrznej korzenia oraz w aktywnych metabolicznie keratynocytach macierzy włosa.

W warunkach eksperymentalnych przeanalizowano bezpośredni wpływ wysokich stężeń tego hormonu na cykl włosowy. Wyniki badań na hodowlach narządowych ludzkich mieszków włosowych wykazały, że prolaktyna:

• Skraca fazę anagenu: dochodzi do przedwczesnego zahamowania podziałów komórkowych w macierzy.
• Indukuje fazę katagenu: przyspiesza przejście włosa w fazę zaniku i przygotowuje go do usunięcia z mieszka.
• Hamuje wydłużanie łodygi: zmniejsza tempo wzrostu nowo powstających struktur włosowych.

Warto jednak podkreślić istotny detal medyczny: stężenie 400 ng/ml stosowane w warunkach laboratoryjnych wielokrotnie przekracza fizjologiczne normy spotykane u ludzi (gdzie górna granica normy dla kobiet wynosi zazwyczaj ok. 20–25 ng/ml). Z tego powodu bezpośrednie przenoszenie wyników badań z hodowli tkankowej na codzienną praktykę kliniczną wymaga dużej powściągliwości.

Wysoka prolaktyna a łysienie – co mówią badania kliniczne u ludzi?

Dane pochodzące z obserwacji pacjentów pokazują, że wpływ hiperprolaktynemii na kondycję fryzury nie jest jednoznaczny i rzadko stanowi wyłączną przyczynę utraty włosów.

W literaturze medycznej opisuje się przesłanki łączące ten hormon z łysieniem androgenowym u mężczyzn. Badania porównujące grupę 57 mężczyzn z wczesnym stadium łysienia androgenowego (AGA) z grupą kontrolną wykazały, że u pacjentów z łysieniem średnie stężenie prolaktyny było statystycznie wyższe (14,14 ng/ml vs 9,97 ng/ml). Równolegle odnotowano u nich wyższe poziomy DHEAS i testosteronu. Należy jednak zaznaczyć, że obie te wartości mieściły się w granicach normy referencyjnej, co wskazuje na subtelne przesunięcia hormonalne, a nie na pełnoobjawową hiperprolaktynemię.

Z drugiej strony, wieloletnie obserwacje kliniczne dają odmienne wnioski:

• W 15-letnim badaniu obejmującym 40 kobiet z potwierdzoną hiperprolaktynemią u ponad 82% pacjentek wypadanie włosów miało charakter uogólniony (rozlany), przy całkowicie prawidłowym poziomie androgenów i braku cech wirylizacji.
• W analizach obejmujących kobiety z łysieniem telogenowym poziom prolaktyny bywał wręcz niższy niż u osób zdrowych z grupy kontrolnej.
• W grupie 109 pacjentek zgłaszających się z problemem rozlanego przerzedzenia włosów, podwyższoną prolaktynę stwierdzono jedynie u 7,2% z nich (podczas gdy nadmiar androgenów dotyczył aż 38,5% kobiet).

Wpływ prolaktyny na androgeny i syntezę DHT

Pytanie o to, czy prolaktyna nasila łysienie androgenowe, wiąże się z jej pośrednim wpływem na układ endokrynny, a w szczególności na korę nadnerczy.

Prolaktyna wykazuje zdolność do potęgowania odpowiedzi nadnerczy na działanie kortykotropiny (ACTH). W konsekwencji stymuluje to zwiększoną produkcję androgenów nadnerczowych, takich jak siarczan dehydroepiandrosteronu (DHEAS) oraz androstendion. Związki te stanowią obwodowe prekursory do syntezy silniejszych androgenów – testosteronu oraz jego najbardziej aktywnej obwodowo formy: dihydrotestosteronu (DHT).

Ponadto część doniesień naukowych wskazuje, że prolaktyna może wpływać na gęstość i ekspresję enzymu 5-alfa-reduktazy w komórkach skóry głowy. Większa dostępność tego enzymu w otoczeniu wrażliwych genetycznie mieszków przyspiesza proces ich miniaturyzacji, prowadząc do sukcesywnego ścieńczenia włosów, skrócenia fazy anagenu i uformowania charakterystycznych zakoli lub przerzedzenia na czubku głowy.

Skąd bierze się podwyższona prolaktyna? Diagnostyka i makroprolaktyna

Przed wyciągnięciem pochopnych wniosków i wdrożeniem leczenia obniżającego poziom hormonu, konieczna jest weryfikacja, czy podwyższony wynik nie jest skutkiem czynników pozaprzysadkowych.

Do najczęstszych przyczyn funkcjonalnego wzrostu stężenia prolaktyny należą:

• Farmakoterapia: przyjmowanie leków psychotropowych (neuroleptyków, leków przeciwdepresyjnych z grupy SSRI), leków przeciwwymiotnych (metoklopramid), leków na nadciśnienie (werapamil) czy doustnej antykoncepcji estrogenowej.
• Czynniki fizjologiczne i stres: wysiłek fizyczny, posiłek bogatobiałkowy, stosunek seksualny oraz tzw. „stres białego fartucha” podczas samego ukłucia igłą przy pobieraniu krwi (stres może podnieść wynik nawet 2–4 razy).
• Choroby ogólnoustrojowe: niewyrównana niedoczynność tarczycy (wysoki poziom TRH stymuluje wydzielanie PRL) lub przewlekła niewydolność nerek.

Obecność makroprolaktyny odpowiada za od 9% do nawet 40% przypadków przypadkowo wykrytej hiperprolaktynemii. Z tego powodu przy braku klinicznych objawów endokrynologicznych podstawowym krokiem w PT CLINIC jest oznaczenie poziomu makroprolaktyny (poprzez precypitację glikolem polietylenowym – PEG) przed skierowaniem pacjenta na rozszerzoną diagnostykę obrazową.

Kiedy należy oznaczyć poziom prolaktyny? Wskazania do badań

Wspólne stanowisko międzynarodowych towarzystw endokrynologicznych i dermatologicznych wskazuje, że rutynowe oznaczanie poziomu prolaktyny u każdego pacjenta zgłaszającego się z problemem wypadania włosów nie jest uzasadnione ekonomicznie ani merytorycznie.

Oznaczenie stężenia prolaktyny w surowicy krwi jest rekomendowane w następujących sytuacjach klinicznych:

• gdy wypadaniu włosów towarzyszą zaburzenia miesiączkowania lub wtórny brak miesiączki u kobiet,
• przy obecności mlekotoku (galactorrhoea) niewiązanego z okresem ciąży i laktacji,
• w przypadku spadku libido, zaburzeń potencji u mężczyzn lub problemów z niepłodnością,
• gdy pacjent zgłasza uporczywe bóle głowy, zaburzenia pola widzenia lub objawy neurologiczne.

Zasady prawidłowego pobrania krwi do badania PRL:
Krew do badania należy pobierać na czczo, najlepiej w godzinach porannych (ok. 2–3 godziny po przebudzeniu, ze względu na dobowy rytm wyrzutu hormonu). U kobiet zaleca się wykonanie oznaczenia we wczesnej fazie folikularnej cyklu (między 2. a 5. dniem cyklu). Przed badaniem należy unikać intensywnego wysiłku fizycznego, stresu oraz stymulacji brodawek sutkowych.

Czy obniżenie prolaktyny zatrzymuje wypadanie włosów?

Wdrożenie leczenia farmakologicznego hiperprolaktynemii (za pomocą agonistów receptora dopaminergicznego, takich jak kabergolina czy bromokryptyna) skutecznie normalizuje poziom hormonu we krwi i zmniejsza ewentualną masę guza przysadki. Nie gwarantuje to jednak automatycznego odrostu włosów.

Zależność ta jest złożona, ponieważ same leki wpływające na układ dopaminergiczny mogą oddziaływać na receptory w skórze głowy. W badaniach mechanistycznych wykazano, że stymulacja receptorów dopaminergicznych w komórkach mieszka włosowego również może indukować fazę katagenu. Dlatego spadek stężenia prolaktyny musi być analizowany w kontekście ogólnej równowagi biologicznej organizmu.

W przypadku zaawansowanego łysienia, gdzie doszło do trwałej atrofii mieszków włosowych i powstania utrwalonych ubytków, farmakoterapia pełni rolę zabezpieczającą istniejące włosy, natomiast przywrócenie naturalnej linii i gęstości fryzury umożliwiają nowożytne metody medycyny zabiegowej.

Ostateczne ustalenie planu diagnostycznego oraz ocena, czy prolaktyna odgrywa rolę w Twoim przypadku, wymaga indywidualnego podejścia i oceny stanu skóry głowy pod mikroskopem.